Stary kościół drewniany pod wezwaniem Świętych Apostołów: Szymona i Judy Tadeusza


powrót do strony: zabytki Kościół, 20 kB
Najcenniejszym zabytkiem architektonicznym w Białce Tatrzańskiej jest drewniana świątynia pochodząca z przełomu XVII i XVIII wieku.
Kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Szymona i Judy wzniesiony został około 1700 roku, na miejscu strawionego przez pożar kościółka z roku 1636. Świątynia zbudowana przez miejscowych cieśli Jędrzeja Topora i Jana Chlipalskiego pod kierunkiem księdza Marcina Drużbackiego przetrwała do dnia dzisiejszego.
Gdy w Białce w roku 1921 stanął nowy, murowany kościół, stary przestał być używany i stopniowo zaczął niszczeć. Jednak dzięki staraniom miejscowego gospodarza Jana Pary, który sprzeciwił się rozbiórce, w 1953 roku przystąpiono do generalnego remontu świątyni.
Groźna powódź w dniach 26.06 do 08.08.1958 roku poczyniła duże szkody w świątyni. Potok Czerwonka zalał tereny cmentarza i kościółka i poważnie uszkodził podłogi, w wyniku czego nastąpiło silne zagrzybienie. Wojewódzki Konserwator Zabytków w Krakowie przyznał fundusze na ponowny remont. Prace ukończono w 1960 roku. W tym samym roku zmarł Jan Para przekazując kontynuację rozpoczętego dzieła swojemu zięciowi Władysławowi Obłaźnemu. Kolejny remont świątyni prowadzony jest obecnie z inicjatywy Proboszcza księdza dziekana Stanisława Maślanki.
Brama na cmentarz, 19kB
Kościół położony jest na terenie dawnego cmentarza, otoczonego kamiennym murkiem, nakrytym dwuspadowym daszkiem gontowym. Murek przerwany jest trzema bramkami; główna, południowa bramka o trójkątnym szczycie ma otwór prostokątny zamknięty półkolem. Lipy rosnące w otoczeniu kościoła są zabytkami przyrody.
Świątynia jest budowlą orientowaną o nawie, której rzut zbliżony jest do kwadratu oraz wyższym od niej, wydłużonym i trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Przed nawą wznosi się wieża poprzedzona przedsionkiem z końca XIX wieku. Nawa i prezbiterium zbudowane są na zrąb, zaś wieża o pochyłych ścianach z nadwieszoną izbicą ma konstrukcję słupową. Ściany kościoła z dolną częścią wieży szalowane są deskami, natomiast jednokalenicowy dach, górna część wieży, jej ostrosłupy oraz dołem rozpłaszczony hełm zostały podbite gontem. Ozdobnie wyrzynane końce desek pokrywające izbicę zaznaczają jej odsadzenie od ścian wieży.
W czasie powojennego remontu zrekonstruowano sygnaturkę zwieńczoną cebulastym hełmem, usuniętą w 1928 roku. Miejsce zburzonej murowanej kaplicy zajęła południowa kruchta, przez którą prowadzi boczne wejście do kościoła (główne znajduje się pod wieżą). Do północnej strony prezbiterium przylega murowana zakrystia z 1870 roku. Data została wyryta na nadprożu kamiennego portalu prowadzącego z prezbiterium do zakrystii. Na szczytowej ścianie prezbiterium jeszcze do niedawna można było oglądać rzeźbioną scenę Ukrzyżowania. Obecnie figura Chrystusa na Krzyżu pochodząca z końca XVIII wieku po konserwacji umieszczona została w nowym kościele, natomiast na ścianie prezbiterium podobną scenkę wykonał artysta ludowy: rzeźbiarz Marian Chramiec.
Wnętrze kościoła oświetlają dwa bliźniacze okna (w południowej ścianie prezbiterium i okienko w północnej ścianie nawy). Prezbiterium i nawę nakrywa wspólny płaski strop z tym, że w absydzie jest on podwyższony i odpowiednio zasklepiony, natomiast w nawie zauważyć można zaskrzynienia.
Ogólnie białczański kościół scharakteryzować można jako cenny zabytek drewnianego budownictwa sakralnego doby baroku, w którym żywa jest jeszcze tradycja gotyku. Do elementów tej tradycji zaliczyć można jednokalenicowy dach nakrywający całą budowlę i wynikającą stąd konieczność zastosowania zaskrzynień w nawie oraz izbicę nadwieszoną na wieży. Z tych względów świątynia ta wpisana została w 1926 roku na listę obiektów zabytkowych.
Na ścianach kościoła obitych od wewnątrz deskami i na parapecie chóru zachowały się resztki malowideł na płótnie z połowy XIX stulecia, pełniące rolę polichromii. W prezbiterium po lewej stronie rozpoznać można scenę Hołdu Trzech Króli oraz postać Ewangelisty świętego Marka, z prawej zaś malowidła wyobrażają świętego Łukasza Ewangelistę oraz Chrzest Pana Jezusa. Na północnej ścianie nawy naklejone są płótna przedstawiające Ucieczkę do Egiptu oraz Pana Jezusa wręczającego klucze św. Piotrowi. Najlepiej zachowane malowidła na parapecie chóru przedstawiają muzykujące aniołki.

Ołtarz główny, rokokowo klasycystyczny datowany jest na rok 1780. Dawniej w ołtarzu tym znajdował się wartościowy obraz Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Oddany do konserwacji, już do Białki nie wrócił, wróciła jedynie kopia, którą w 1925 roku przeniesiono do nowego kościoła, w którym jest do dnia dzisiejszego.
Obecnie w ołtarzu w osi środkowej znajduje się figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. W osiach bocznych, ponad bramkami, znajdują się statuy Świętych: Jana Chrzciciela (z lewej) i Jana Ewangelisty (z prawej).
Umieszczony po lewej stronie, wczesnobarokowy ołtarz boczny zachwyca nas bogactwem dekoracji i wielobarwną polichromią. Centralną część retabulum zajmuje figura Matki Boskiej Różańcowej ustawiona we wnęce na tle luster, podobnie jak rzeźba Niepokalanej w ołtarzu głównym. Figurę tę flankują dwie kolumny, których trzony w dolnej części zdobione są uskrzydlonymi główkami aniołków, a w górnej oplecione winną latoroślą. Nastawa tego ołtarza jest jednoosiowa i dwukondygnacyjna. Na krawędziach dolnej kondygnacji retabulum rozmieszczone są konchowe wnęki, dziś niestety puste; kiedyś wypełniały je figurki świętych. Wspomniane kolumny dźwigają gzyms zdobiony płasko rzeźbioną dekoracją roślinną, na którym osadzona jest druga kondygnacja ołtarza. Ma ona formę trójłucznej arkady z krawędziami zaakcentowanymi małżowinowymi uszakami. Obecnie tylko środkową arkadę wypełnia figura Boga Ojca (na starych fotografiach widoczna była postać Św. Michała Archanioła). Jedna z figur, która znajdowała się w bocznej arkadzie, to św. Jadwiga Trzebnicka (z modelem kościoła jako atrybutem) zawieszona jest obecnie na ścianie kościoła. Niestety, poginęły figurki aniołków, dopełniające zestaw rzeźb górnej kondygnacji nastawy. Antepedium tego ołtarza wprawione zostało w prawy ołtarz boczny. Zdobią je płaskorzeźbione sploty liści akantu, wśród których umieszczony jest monogram IHS w otoku promieni. Opisywany ołtarz, choć w części zdekompletowany, uznać można za jeden z najcenniejszych zabytków ruchomych na Skalnym Podhalu.

Z kolei prawy ołtarz boczny utrzymany w stylu barokowym ma nastawę jednoosiową o jednej kondygnacji. Pomiędzy parami kolumn o spiralnych trzonach i pilastrów ukośnie żłobkowanych znajdował się dawniej XVIII wieczny obraz przedstawiający Ukrzyżowanie. I tak, pod krzyżem stały Trzy Święte Marie i Święty Jan Ewangelista oraz piesi i konni żołnierze, a tłem była scena gry w kości o szaty Chrystusa. Obraz ten zabrany po wojnie do konserwacji nigdy nie powrócił na swoje miejsce i dziś zastępuje go mniejszych rozmiarów obraz Przemienienia Pańskiego. Na głowicach kolumn stają polichromowe figury Świętych Apostołów: Piotra i Pawła, a nastawę wieńczy płasko rzeźbione Oko Opatrzności w glorii. Zdekompletowana ambona pochodzi z tego samego czasu co ołtarz główny. Jej kosz zdobiony jest delikatną złoconą ornamentyką ramową.
Na stropie i ścianach kościoła zawieszone są liczne luźne rzeźby, a wśród nich krucyfiks, uszkodzone figury Chrystusa Zmartwychwstałego i Świętej pozbawionej atrybutów (może jest to statua Matki Boskiej?) oraz rozmaite putta. Wśród tych rzeźb, do których zaliczyć można figury Świętych Piotra i Pawła z bocznego ołtarza, znajdujemy prace autorstwa Wojciecha Kułacha ludowego artysty z Gliczarowa.

Tadeusz Staich zaliczył do prac Wawrzeńcoka cztery główki aniołków, symbolizujące i podsumowujące życie człowieka. Aniołkowie według Wojtkowej myśli, noszą takie oto znamiona: Rodzący się, Śmiejący się, Płacęcy i Umierający.
W tym miejscu warto dodać, że jedna z białczańskich rzeźb, używana jako feretron, znajduje się w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Collegium Maius. Ten gotycki posąg nieznanej świętej reprezentuje okres przechodzenia z fazy tzw. stylu miękkiego do łamanego; stąd datować go można na rok około 1460.
Dopełnieniem wyposażenia wnętrza kościoła są niewielkich rozmiarów, malowane na płótnie, zapewne XIX wieczne stacje Drogi Krzyżowej. Interesujący jest także fereton z malowaną postacią Matki Boskiej z Dzieciątkiem i sceną Ukrzyżowania, której schemat kompozycyjny (kwiatowe tło) przywodzi na myśl obrazki malowane na szkle.


© 2001, Alina Pilch, Białka Tatrzańska latem i zimą, wydanie własne.
© 1995, 2001, fot.: Wojciech Smolak

<< powrót do strony "zabytki"